Jeżeli rozważane są diagnostyka i leczenie skoliozy – od pierwszej oceny po kontrolę przebiegu – istotne jest połączenie pomiaru kąta Cobba, badania postawy 3D i terapii dobranej do etapu wzrostu. Rodzice i pacjenci z Krakowa oraz okolic otrzymują wówczas informację, czy wystarczy fizjoterapia, czy potrzebna jest także opieka ortopedyczna.
Najczęściej prowadzimy rehabilitację skoliozy u dzieci i nastolatków, ale oceniamy również dorosłych z utrwaloną asymetrią sylwetki. Liczy się nie sama nazwa rozpoznania, lecz kąt Cobba, etap wzrostu, rotacja kręgów oraz to, czy skrzywienie ma tendencję do progresji.
Skolioza nie oznacza zwykłego garbienia się. Rozpoznanie stawia się, gdy na zdjęciu RTG całego kręgosłupa wykonanym w pozycji stojącej kąt Cobba, czyli miara bocznego skrzywienia, wynosi co najmniej 10 stopni i towarzyszy mu rotacja kręgów. Za łagodne uznaje się zwykle skrzywienia od 10 do 24 stopni, umiarkowane od 25 do 40 stopni, a cięższe – powyżej 40 stopni.
Skolioza idiopatyczna u dzieci i nastolatków występuje najczęściej i nie ma jednej uchwytnej przyczyny. Różni się od skolioz wrodzonych, nerwowo-mięśniowych i zwyrodnieniowych, dlatego plan terapii zawsze opiera się na typie skrzywienia, a nie tylko na samym wyglądzie pleców.
Trójpłaszczyznowe skrzywienie obejmuje odchylenie w płaszczyźnie czołowej, zmianę krzywizn przednio-tylnych w płaszczyźnie strzałkowej oraz obrót kręgów w płaszczyźnie poprzecznej. Dla pacjenta oznacza to, że oceniamy nie tylko linię kręgosłupa, ale też ustawienie barków, łopatek, żeber i miednicy. Taka analiza służy do doboru ćwiczeń na skoliozę ukierunkowanych na wzorzec ruchu, a nie tylko na ogólne wzmacnianie mięśni.
Wczesne objawy są zwykle widoczne w lustrze lub podczas przebierania się, a nie w postaci bólu. Nie każda asymetria oznacza skoliozę, ale każda wymaga uporządkowanej oceny.
Najczęściej pojawia się nierówna wysokość barków, bardziej wystająca łopatka, asymetria talii, przesunięcie tułowia względem miednicy albo garb żebrowy widoczny w teście skłonu. Okres szybkiego wzrostu wymaga większej czujności, bo wtedy idiopatyczna skolioza młodzieńcza, określana skrótem AIS, może wyraźnie zmienić się w ciągu kilku miesięcy.
Przy dodatnim teście skłonu lub wyraźnej asymetrii sylwetki można zaplanować ocenę postawy oraz harmonogram kontroli, zanim skrzywienie utrwali się w okresie skoku wzrostowego.
Diagnostyka skoliozy powinna łączyć badanie kliniczne z oceną obrazową. W ramach opieki nad pacjentami z Krakowa obejmuje ona wywiad, pomiar wzrostu i tempa dojrzewania, dynamiczną i statyczną ocenę postawy, ocenę chodu oraz test skłonu.
Badanie powierzchniowe 3D metodą DIERS, oparte na analizie topografii tułowia, pozwala śledzić ustawienie sylwetki bez promieniowania, dlatego bywa wykorzystywane podczas kontroli. RTG służy do pomiaru kąta Cobba i oceny rotacji, a porównanie obu badań ułatwia ocenę progresji.
Częstotliwość kontroli ustalamy indywidualnie. U dzieci w okresie aktywnego wzrostu wizyty planuje się często co 3 do 6 miesięcy, a przy szybszej progresji odpowiednio wcześniej.
Leczenie skoliozy ma określony cel. Obejmuje ograniczanie progresji, pracę nad symetrią sylwetki, naukę świadomej korekcji i utrwalanie tego wzorca w codziennym ruchu. Plan leczenia zależy od wieku kostnego, lokalizacji łuku, rotacji oraz systematyczności terapii.
Fizjoterapia nie polega na uniwersalnym zestawie ćwiczeń. Fizjoterapia skoliozy u dzieci obejmuje indywidualną korekcję, ćwiczenia oddechowe, pracę nad stabilizacją, naukę ustawienia miednicy i barków oraz program domowy dopasowany do wieku. Gimnastyka korekcyjna ma znaczenie wtedy, gdy dziecko rozumie, co ma skorygować, i potrafi przenieść to na siad, chód oraz aktywność szkolną.
Praca terapeutyczna obejmuje też sposób siedzenia, noszenia plecaka i tolerancję wysiłku, bo utrzymanie korekcji poza gabinetem ma znaczenie dla przebiegu terapii. Kontrolowane oddziaływanie terapeutyczne stanowi element pracy nad ustawieniem kręgosłupa, a połączenie tej metody z ćwiczeniami może być uwzględniane między wizytami kontrolnymi.
Plan leczenia skoliozy opiera się na mierzalnych parametrach, a nie na samej obserwacji. Każdy plan powinien uwzględniać typ skrzywienia, potencjał wzrostowy, wynik badania obrazowego i funkcję oddechową. Taki sposób postępowania jest zgodny z praktyką ośrodków, które prowadzą leczenie idiopatycznej skoliozy u dzieci i nastolatków według aktualnych zaleceń.
SOSORT, czyli międzynarodowe towarzystwo zajmujące się ortopedycznym i rehabilitacyjnym leczeniem skolioz, kładzie nacisk na terapię specyficzną dla danego wzorca skrzywienia. W praktyce oznacza to regularną ocenę progresji, ćwiczenia prowadzone przez przeszkolonego terapeutę, współpracę z lekarzem oraz rozważenie gorsetu ortopedycznego przy wybranych kątach i aktywnym wzroście. Przy skrzywieniach przekraczających około 45 do 50 stopni potrzebna bywa również konsultacja chirurgiczna.
Czas terapii ustala się indywidualnie, bo skolioza zmienia się wraz ze wzrostem. Na początku omawia się naukę korekcji i kontrolę postawy, a w dalszym przebiegu monitoruje się stabilność uzyskanych zmian. Rokowanie ocenia się także na podstawie tego, czy plan obejmuje regularną fizjoterapię, ćwiczenia na skoliozę wykonywane w domu i kontrole w tych samych punktach pomiarowych. U nastolatków po zakończeniu wzrostu wizyty zwykle odbywają się rzadziej, bo celem staje się utrzymanie kontroli postawy i nawyków ergonomicznych.
Opieka obejmuje więcej niż pojedynczą serię zabiegów. Pacjent otrzymuje decyzję terapeutyczną opartą na danych, plan terapii dopasowany do etapu wzrostu oraz stałą ocenę tego, czy obrany kierunek odpowiada przebiegowi leczenia. W praktyce znaczenie mają:
W Krakowie dostępna jest rejestracja na badanie kwalifikacyjne, podczas którego ustalany jest plan leczenia skoliozy.
RTG jest wskazane, gdy badanie kliniczne lub test skłonu sugeruje skoliozę. Rozpoznanie stawiamy przy kącie Cobba ≥10° z rotacją kręgów, by ocenić stopień skrzywienia i zaplanować leczenie.
W okresie aktywnego wzrostu wizyty planuje się zwykle co 3–6 miesięcy; przy szybszej progresji kontrolę ustala się częściej. Monitorowanie obejmuje test skłonu, pomiary i badania obrazowe lub 3D.
Gorset rozważa się przy wybranych kątach Cobba w okresie wzrostu, a przy kątach około 45–50° zalecana bywa konsultacja chirurgiczna.
